Notes from Aurora Park

Photo by blauearth (
Photo by skyblue/Ritchelle Blanco dejolde
Photo by skyblue/Ritchelle Blanco dejolde
Photo by blauearth (
photo by blauearth (
photo by Blauearth (
photo by blauearth (
Katrina Valera-Mandac (photo by blauearth
Ilocos Allstar (photo by blauearth
Emil Tanagon (photo by blauearth


University students (photo by blauearth
University students (photo by blauearth
Steve Barreiro (photo by Blauearth
Steve Barreiro (photo by Blauearth
Bikers unite! Rex Alejandro (photo by blauearth
Bikers unite! Rex Alejandro (photo by blauearth
Lady Jaja Colleen
Lady Jaja Colleen

“Parmeken ti kinababoy, ibalud dagiti birkog!”

That, dear karikna, was the cry of hundreds of Ilocanos who joined the anti-pork barrel gathering held at the Aurora Freedom Park last Monday, Aug. 26. Dubbed as the Pork O’Clock March, the gathering drew representatives from various sectors to peacefully but loudly express indignation against mammoth government corruption. Incidentally, this rally for the abolition of the pork barrel was staged near the monument marking the abolition of the tobacco monopoly in 1882.

Like the Million People March in Luneta and other protest activities around the country, the Laoag event did not have any organizers, only facilitators. I and a couple of other writers met Friday, three days before the event, to talk about how the Ilocano voice can be heard in what was already looming as a nationwide day of protest. We in this part of the country are often perceived as passive on issues, but no, not this time, we said. We know that Ilocanos are as furious as the rest of our countrymen, only that there is no avenue where we could express our collective fury. Continue reading “Notes from Aurora Park”

Honest janitor hailed in world wide web


I USED TO HAVE a great disdain for government employees. I always imagined them as inept, inefficient, corrupt, and good only in petty gossiping. Your karikna also considered them as insensitive, arrogant and proud, what with clerks acting like the proverbial “langaw na nakatungtong sa kalabaw.”

As fate would have it, however, I myself am now a civil servant, and, providentially, with an agency highly regarded for its exacting standards and well-earned feats. Thus, I now swallow, with little difficulty, some of my words, and acknowledge that there are actually honorable men and women in the service of the Filipino people.

Make no mistake, there are still many rotten tomatoes in the basket, but the refreshing virtue of a few overshadow the stench of many.

Leoncio A. Pagtama, 52, a janitor at the MMSU College of Engineering (CoE), is one of them good fellows, and he is increasingly gaining popularity in cyberspace due to his honest deeds.

Pagtama, who joined MMSU in 1983 as a casual employee, has, on several occasions, returned lost items ranging from wallets containing thousands of pesos to calculators and watches. Continue reading “Honest janitor hailed in world wide web”

Hail the Marunggay Fairy and her green leafy wand

The Marunggay Fairy during the launch of Malunggay in the City in Metro Manila
The Marunggay Fairy during the launch of Malunggay in the City in Metro Manila

TRC Director General Tony Ortiz and MMSU President Miriam Pascua enjoy malunggay ice cream

TRC Director General Tony Ortiz and MMSU President Miriam Pascua enjoy malunggay ice cream

During a TV shoot for "Negosyo, atbp." aired on NBN
During a TV shoot for "Negosyo, atbp." aired on NBN

Everyone who enters Laoag City via the Gilbert Bridge is welcomed by a humungous “M” sign. The golden arch is trademark of a global food chain that is home to fatally cholesterol-laden food products including French fries, fried chicken, and burgers.

Somewhere in the city, however, another big “M” is gaining ground, slowly but surely, thanks to a lady who has extensively researched on, developed, and commercialized a greeny wonder. Continue reading “Hail the Marunggay Fairy and her green leafy wand”

Kariknas from Toronto wish us good health

thumbs-up Oh, the downside of urban life!

In the away (rural areas), everybody is usually aware of the developments, no matter how trivial, in their neighbors’ lives. The same could not be said of our neighborhood in the Laoag City poblacion.

I did not know that Manong Gerry Lagasca, a neighbor since birth, has long moved to Canada until he visited my blog and sent me an email recently.

In the course of our online correspondence, he mentioned about a noteworthy project our kariknas there are undertaking. A group of Laoag City-born Canadians now residing in Toronto, Ontario has launched a campaign to raise funds for the Provincial Hospital and the Laoag City General Hospital. Continue reading “Kariknas from Toronto wish us good health”

Uhaw sa Katapatan at Kagandahang-loob

I checked my blog statistics and noticed an increased amount of visitors led by google to my site while searching for “Mga Pilipinong nakagawa ng kabutihan sa kapwa”,  “Mga Pilipinong nagsauli ng pera o gamit”, “Larawan ng kagandahang ugali ng mga Pilipino”, or “Mga tapat na tao sa Pilipinas”. You will remember, karikna, that I wrote something about the topic last October: PITAKA NG PAG-ASA: Isang pagpupugay kay Leoncio Pagtama at sa lahat ng tulad niya.

Amid the televised senate hearings on corruption in government and abuse of power that feed our national consciousness today,  Filipinos seem to search for a ray of hope for this benighted land by looking for individuals who chose virtue over greed even in times of great personal need.

Matapat na Ilokano now has a name in Leoncio Pagtama.

My Favorite 2009 Calendar


Former UP Student Council Chair and now Ilocos Norte Sangguniang Panlalawigan Member Kris Ablan sent me 3 copies of this novel calendar.

More than the visual feast the calendar offers, it is my favorite because of what it represents.

Kris writes in his blog:

The project was actually conceptualized many, many years ago when my dad came out with calendars with his face as the main picture (like all politicians with calendar giveaways).  I thought to myself, “What if people didn’t want to look at your face every day.”  “What if they just wanted to see scenery.”

If a politician wants to be “remembered,” why doesn’t he just put his name at a corner of the calendar and put some worthy pictures instead.
You see, karikna, I have never been a fan of Kris’ father who has been my congressman for most of my life, and who seems every inch traditional and jaded.  But this bespectacled young man represents what a new breed of Ilocano leaders should be: thinking, sensible, sensitive, and virtuous.
I look at that calendar each day and tell myself: Yes, there is hope.


I may have been too busy drinking gulping SanMig Light the past years that I failed to notice one good alak manufactured right here in Sunshine City Laoag.

Discovered it lately through a blog entry detailing  a tambay at tagay night held by YTRIP (a youth-led NGO that promotes sustainable local tourism and responsible travel) in the last quarter of 2008.  The group got several bottles of wine from parts of Luzon and tried, tasted, and drank the night away.

Their exhibits included:

Bugnay (Ilocos)
Basi (Ilocos)
Duhat (Ilocos)
Pineapple (??)
Camote with Pineapple (Banaue)
Tapuey (light) (Banaue)
Tapuey (toasted) (Banaue)
Lambanog (Quezon)
Strawberry (Benguet)
Grape (Benguet)

While they concluded that…

The night’s biggest favorites (the winners!!) were the Tapuey (light), Tapuey (toasted), and the Lambanog. And that the losers being the Strawberry and Grape wines.

duhat-wine4.., the Duhat Wine, according to three tasters, is “the closest to how wine would/should taste like”.

I agree.  Suabe ang guhit sa lalamunan. Sarap ng tama. It’s a bonus that it also offers all the health benefits that red wine promises, i.e. good for the heart, antioxidant, anti-cancer properties.  Yes, it is as good for the body as it is for the spirit.

The delight that is the Duhat Wine is actually a product of careful research and product development conducted by Cormel Foods with the support of the Department of Science and Technology and the Mariano Marcos State University (where I teach).

At  just 150Php a bottle, oh my, das leben ist gut!

Barack Obama and the young man who asked, ‘Who wants to be a Filipino?’

AS I WRITE THIS, the American people are jubilating over the landmark electoral victory of Barack Obama. More than just the first black president, the 46-year old senator from Chicago, who captured a nation’s, nay, the world’s imagination, is a symbol of hope for humanity in crisis.

Speaking to a mammoth crowd representative of all colors, ages, creed, gender, and political affiliations, Obama began his victory speech with these powerfully historic words:

“If there is anyone out there who still doubts that America is a place where all things are possible; who still wonders if the dream of our founders is alive in our time; who still questions the power of our democracy, tonight is your answer.”
Watching the television coverage of the US elections led me to envy and resentment. Envy because clean, peaceful, and honest elections—such as the one Americans just had—remains a dream for Filipinos, and resentment because the country of stars and stripes gave us democracy but failed to teach us how to conduct our elections well (makes me wonder if they did that intently so they can continue to manipulate our government).

In this state of envy and resentment, I was reminded of an essay I wrote when I was eight years more carefree and less bald. This piece, borne out of anguish over the chronic hopelessness and despair in this country that I love, gave me my twenty seconds of fame as a national kontabida. The response it elicited was huge—from the angry call I received from a Philippine president’s son to the thousands of mail I got from readers, some sympathetic, but mostly hostile.
If Obama were Filipino, how would he respond to this essay? Continue reading “Barack Obama and the young man who asked, ‘Who wants to be a Filipino?’”

PITAKA NG PAG-ASA: Isang pagpupugay kay Leoncio Pagtama at sa lahat ng tulad niya

BAGAMA’T KINORONAHAN NA ang Pilipinas bilang bansang may pinakatalamak na korapsyon sa bahaging ito ng Asya, ako’y naninindigang honest ang Pinoy.
Maniwala ka sa akin. Bilang certified burara, mahaba ang listahan ko ng mga pagmamagandang-loob ng aking kapwa. Marami na akong nawala… pitaka, cellphone, laptop, at kung anu-ano pang mga mahahalagang bagay, ngunit karamihan sa mga ito ay isinauli.
Tugma dito ang resulta ng isang pagsasaliksik na isinagawa ng Reader’s Digest (RD). Ayon dito, mas honest pa nga ang Pinoy kung ikukumpara sa mga mamamayan ng ilang bansang “first world”.
Noong nakaraang taon, nagpakalat ang RD ng tigtatatlumpung (30) cellphone sa tatlumpu’t dalawang (32) mga lungsod sa iba’t ibang dako ng mundo. May pagkakakilanlan ang bawat cellphone kaya’t maaari itong isauli ng makapupulot kung gugustuhin nito. Tinawagan din ng RD ang mga cellphone upang magbigay ng direksyon sa mga taong nakahanap kung paano maisasauli ang mga telepono. Continue reading “PITAKA NG PAG-ASA: Isang pagpupugay kay Leoncio Pagtama at sa lahat ng tulad niya”

Agosto, buwan ng ‘Lip Service’?: Patuloy ang pagdedma sa mga katutubong wika

Tuwing sasapit itong buwan ng Agosto, abala ang mga paaralan sa pagdiriwang ng Buwan ng Wikang Pambansa. Programa diyan, patimpalak dito… hindi magkandaugaga ang mga mag-aaral at mga guro sa mga kaganapan.

Nagbago na ang hugis ng Buwan ng Wika. Kung noon ay wikang Filipino lamang ang binibigyang pansin, ngayon ay pinagpupugayan na ang iba’t ibang wika ng ating bansa, na sa huling bilang ay isandaan animnapu’t walo. Walo dito ang mga pangunahing wika, kabilang ang Iluko. Bukod tangi ang pagdiriwang sa taong ito lalo na at ang 2008 ay itinakda ng United Nations bilang pandaigdigang taon ng mga wika.

Ani United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), tunay na mahalaga ang mga wika sa identidad ng mga grupo at indibidwal at ng kanilang mapayapang pakikipamuhay sa isa’t isa. Ang mga ito ay estratehikong sangkap para maging tuluy-tuloy ang pag-unlad at magkaroon ng maayos na pag-uugnayan ang global at lokal na kapaligiran.

Gayunpaman, sa tingin ko ay isa lamang pag-aaksaya ang taunang pagdiriwang na ito kung patuloy na magiging malabo ang papel ng mga katutubong wika sa ating buhay pambansa. “Lip service”, wika nga sa Ingles.

Ayon sa UNESCO, pagkaraan ng ilang henerasyon ay mawawala ang mahigit kalahati ng pitong libong wikang sinasalita sa buong daigdig. Walang isang kapat ng mga wikang ito ang ginagamit ngayon sa mga eskuwelahan at cyberspace, at karamihan ay ginagamit lamang nang panaka-naka.

Minsan ay sinubukan kong pasulatin ng sanaysay ang aking mga mag-aaral gamit ang Iluko. Ito ay sinalubong ng maingay na pagtutol. “Nagrigat, sir! English lattan”, kanilang protesta. Ako ay nalungkot ngunit akin silang naunawaan. Ako man ay hirap din sa pagsusulat sa Iluko. Ang totoo ay tinangka kong isulat ang kolum na ito sa Iluko ngunit makalipas ang limang oras at limang tasa ng kape ay dalawang talata lamang ang aking natapos at hindi pa ako nasiyahan sa kinalabasan.

Bakit nga ba hirap tayong gamitin ang wikang kinagisnan maliban sa payak na pang—araw-araw na huntahan?

Sa isang sanaysay, inilahad ni Propesor Randy David, ang pangunahing sosyologo ng atingbansa (at naging guro ko sa Diliman), ang kasagutan. Narito ang ilang bahagi ng kanyang diskurso:

“Ang pag-unlad ng wika at ang pag-usbong ng kamalayan ay magkakabit. Pareho ang kanilang ugat–ang pangangailangang makipag-usap… Habang lumalawak at lumalalim ang kamalayan, yumayaman din ang wikang ginagamit. Kung mababaw ang kamulatan, sapagkat hindi naging malakas at madalas ang udyok na makipag-usap, mananatili ring payak ang ginagamit na wika.

“Kapag ang wikang katutubo ay nagagamit lamang kaugnay ng maliliit at walang halagang bagay, at ang wikang dayuhan ang nakakasanayang gamitin sa mas mataas na uri ng talastasan – ang wikang katutubo’y nabubusabos habang ang dayuhang wika’y namumukod. Sa kalaunan, ang karamihan ay mag-iisip na sadyang nasa katutubong wika ang kakulangan. Kung walang nagpupunyaging isalin sa katutubong wika ang mahahalagang literatura at produktong intelektwal ng mga dayuhang kultura, iisipin ng marami na may likas na kakapusan ang ating sariling wika, at walang ibang lunas kundi pagsikaping pag-aralan ang wikang dayuhan.

“Walang wikang umuunlad kung hindi ito naisusulat at nababasa. Walang wikang umuunlad kung ito’y hindi sinasanay na maglulan ng mga produkto ng kamalayan at iba’t-ibang kaisipang hango sa maraming kultura. Kailangang makipag-usap ang ating katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa, sa halip na isantabi ito, sa maling pag-aakalang hindi na ito angkop sa bagong panahon.”

Malaki sana ang magagawa ng pamahalaan upang isulong ang paggamit ng mga wikang katutubo sa pambansang pagmumulat at sa global na pakikipagtalastasan. Batid ng mga pulitiko ang kahalagahan ng ating mga katutubong wika sa mabisang pagpapahayag ng damdamin at kaisipan. Hindi nga ba’t tuwing halalan ay vernakular ang kanilang ginagamit upang suyuin ang taumbayan?

Ating maaalala na wika ang isa sa mga naging isyu nuong tumakbo sa pagkagobernador si Apo Michael Keon, hindi daw kasi siya bihasa sa Iluko sa kabila ng maraming taon na niyang paglilingkod sa lalawigan. Ngunit nakita naman ang pagsisikap ni Keon na magsalita sa ating katutubong wika. Headline sa TV Patrol Laoag noon kung paano niya isanaulo (at nalimutan sa kalagitnaan ng pagbibigkas) ang isang talumpating isinulat sa Iluko. Subalit ngayong siya ay nasa puwesto na, tuwing maririnig kong magsalita ang butihing gobernador ay Ingles na ang kanyang ginagamit, at hindi na siya nakalilimot.

Si Gng. Gloria Arroyo man ay nakinabang sa kanyang kakayanang magsalita sa iba’t ibang wikang Pinoy. Pinaniniwalaang bahagi ng kanyang popularidad sa Kabisayaan ay bunsod ng kanyang kakayanang mag-Bisaya. Bagama’t hindi ako maka-Gloria, aaminin kong napahanga niya ako at nahaplos ang aking puso nang minsa’y dumalo siya sa pista ng Laoag at nagtalumpati gamit ang Iluko.

Ngunit sa kabuuan, etsapuwera ang ating mga katutubong wika sa ating mga panlipunang institusyon. Nakalulungkot na sa mga session hall sa kapitolyo at sa mga munisipyo, sa ating mga hukuman, at sa ating mga paaralan, Ingles pa rin ang pangunahing daluyan ng talastasan. Kung tunay na masang Pilipino ang pinaglilingkuran ng ating mga lider, ano ang pangangailangan ng paggamit ng wikang banyaga sa paglilingkod-bayan?

Noong 2003, si Gng. Arroyo, sa bisa ng Executive Order No. 210 na may pamagat na “Establishing the Policy to Strengthen the Use of the English Language as a Medium of Instruction in the Educational System”, ay nag-atas na ibalik ang Ingles bilang pangunahing wikang panturo.

Dahilan ng pangulo: Our English literacy, our aptitude and skills give us a competitive edge in ICT.

Subalit marami nang mga pag-aaral ang naisagawa, kabilang na rito ang mga pananaliksik ng UNESCO at ng mga Pilipinong iskolar tulad nila Bro. Andrew Gonzales at Dr. Bonifacio Sibayan, na nagpapatunay na ang paggamit sa unang lengguwahe o wikang kinagisnan ay lubos na nakatutulong sa pang-unawa ng mga mag-aaral sa mga mahahalagang konsepto maging sa mga asignaturang agham at matematika.

Patunay dito ang resulta ng Trends in International Mathematics and Science Study (TIMMS) na ginawa noong 1999 kung saan ang Pilipinas ay pang-38 sa Math at pang-40 sa Science sa kabuuang 41 na lumahok na bansa. Ito ay sa kabila ng pagtuturo ng agham at matematika sa wikang Ingles sa loob ng mahigit na isang siglo. Maaari namang maging mahusay sa science at math kahit ito’y hindi itinuturo sa Ingles. Patunay dito ang karanasan ng Tsina, Hapon, at Rusya.

Patung-patong ang mga suliraning kinakaharap ng ating sistema ng edukasyon. Nariyan ang laganap na katiwalian, pulitika, at idagdag pa rito ang hindi sapat na budget na inilalaan para dito. Lubos na di-makatarungan na isisi sa paggamit ng mga katutubong wika ang mababang performans ng ating mga mag-aaral. Sa tingin ko ay sasang-ayon dito si Propesor Janet Rivera, ang masigasig na direktor ng Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino na nakabase sa MMSU.

Ayon pa rin sa mga pananaliksik, ang paggamit ng unang lengguwahe ay tulay din upang matutunan ang pangalawang lengguwahe at ang mga wikang banyaga. Bilang halimbawa, ang isang Ilocanong matatas sa wikang Iluko ay mas madaling matututo ng wikang Filipino. Ang pagiging bihasa sa Iluko at Filipino ay tulay naman upang matutunan ang mga banyagang wika tulad ng Ingles, Mandarin o Pranses. Sa wari ko, ang isang taong hindi nilinang ang sarili sa wikang kanyang kinagisnan ay magiging palpak sa kanyang pakikipagtalastasan kahit anumang wika ang kanyang gamitin. Ang dila niya ay walang pinanghuhugutan.

Sa isang bansang watak-watak, hindi lamang sa heograpiya, kundi pati na sa pulitika, ideolohiya, at pananampalataya, malaki ang maaaring gampanang papel ng wika sa pagtatamo ng pagkakaisa. Ngunit, hindi ito nangyayari, bagkus ay pinapalala pa ng mababang pagtingin sa ating mga katutubong wika ang hidwaan sa pagitan ng mayaman at mahirap, edukado at hindi, taga-Maynila at promdi.

Minsan sa isang mall, nasaksihan ko ang isang pagtatalo. Sa gitna ng kanilang di-pagkakaunawaan, pinaulanan ng isang kostumer ng sangkatutak na malalalim na Ingles ang saleslady. Ang kawawang saleslady ay hindi na nakaimik. Sa eksenang ito, malinaw na ipinabatid ng kostumer na hindi sila magkalebel at siya ang tama sapagkat marunong siyang mag-Ingles. Ipinamukha ng kostumer na mangmang ang saleslady dahil katutubong wika lamang ang gamit niya. Nababagabag ang aking kalooban tuwing nakasasaksi ako ng mga ganitong eksena. Hindi ba dapat sa panahon ng di pagkakaunawaan ay mas lalo pang gamitin ang wikang makapaghahatid ng malinaw na mensahe?

May isang mambabasa ang nagbigay ng komento sa akin: ang galing mo palang magsulat. Bilib ako sa’yo. Ang lalalim ng mga ginagamit mong salita sa English. Hindi ko nga maintindihan e! Idol talaga kitang mag-English para kang abugado.

Hindi ko ikinatuwa ang komento, bagkus ay nalungkot ako. Una, dahil hindi ako lubos na naiintindihan ng mambabasa. Ito ay isang kabiguan sa bahagi ng isang manunulat tulad ko. Ikalawa, tila tanggap na ng taong iyon na ang paggamit ng nakaka-nosebleed na Ingles ay kaakibat na ng mga mahahalagang propesyon tulad ng abugasya. Kung ikaw ay may kasong kinakaharap, biktima ka man o nasasakdal, hindi ka ba mangngamba na ang iyong kinabukasan ay pinagtatalunan sa hukuman gamit ang isang wikang hindi mo lubos na nauunawaan?

Dalawa ang maaaring maging pananaw sa pagdiriwang ng Buwan ng Wika. Maaari itong tignan bilang “kaarawan” ng isang buhay at yumayabong na wika. Sa kabilang banda, tila ito ay isa nang lamay para sa mga katutubong wikang walang habas na kinikitil ng patuloy na pagsasaisantabi hindi lamang ng ating mga lider pampulitika ngunit pati na rin ng bawat mamamayang masahol pa sa malansang isdang nagpupumilit kumahol. ###


“Ma’am ana’t English ti pastor?”, saludsod ti maysa nga estudyante iti unibersidad.

(Nagmalanga ni maestra gapu ta Ingles met ti sao a “pastor”, isu nga impagarupna a “synonym” iti sallsaludsoden diay estudyante.)

“‘Preacher’, barok”, insungbat ni Maestra.

“Tenkyu ngarud, Ma’am”, panagyaman daydiay estudyante.

Idi panagipasaanen iti paper, daytoy ti insurat daydiay ubing:

“My father is a pritcher of animals. He pritchers carabaos, cows, and goats in the farm.”

Ito ay isang tunay na pangyayaring ibinahagi sa akin ni katotong Marlyn Cacatian, kapwa guro ko sa MMSU. Natawa ako nung marinig ko itong kuwento, ngunit nang humupa ang tawanan,

…ako ay nabagabag.


daytoy ti bunga ti rimkuas nga iliw ken abrasa dagiti lagip iti selsel met la a nagtaudanna...

Herdy Yumul

Blogger/Columnist/Book Author


Got Stuck Beneath the Ink of Pen And Aperture of Lens

When will things happen?

like how I want them to be...